Mitem założycielskim miasta jest „Ziemia obiecana” - film Andrzeja Wajdy z 1974 roku. Jak to możliwe, że obraz nakręcony w wiele lat po ukazaniu się w 1899 roku powieści Władysława Rejmonta, sfilmowanej po raz pierwszy przez Aleksandra Hertza w 1927 roku ukształtował w masowej wyobraźni wizerunek miasta założonego na początkach XIX wieku. Sprawiła to zapewne magia kina i kunszt reżysera, który w tym filmie pokazał rzadkie mistrzostwo.
 
W 1820 roku prezes Komisji Województwa Mazowieckiego, jak pisze Krzysztof Dumała: „Rajmund Rembieliński odbył jedną ze swych podróży inspekcyjnych podejmowanych w okresie przygotowywania władz do zorganizowania osadnictwa rękodzielniczego". W powizytacyjnym raporcie wskazano m.in. jako miejsce zorganizowania osad sukienniczych Łódź, Zgierz, Gostynin i kilka innych miejscowości, „w których wszystkich znajdują się bieżące wody koniecznie dla foluszów i farbiarń potrzebne”. W tym czasie Łódź liczyła 767 mieszkańców i 104 parterowe domy. W 1827 roku wzniesiony został pierwszy fabryczny budynek przędzalni, której urządzenia mieszczące się w trzykondygnacyjnym murowanym budynku były jeszcze napędzane kołem wodnym. W latach 1827–1828 na rynku nowomiejskim wybudowano ratusz i kościół ewangelicki.

W 1844 roku została uruchomiona przędzalnia i tkalnia T. Grohmana, a dwa lata później przędzalnia D. Landego. Oba te zakłady zlokalizowano jeszcze w dolinie Jasieni. Pierwszym zakładem założonym z dala od rzeki była przędzalnia K. Schei¬blera. Do 1869 roku miała miejsce dalsza rozbudowa zakładów, w których zainstalowano 9 maszyn parowych.
 

Wraz z rozbudową fabryk powstaje nowy, blokowy typ mieszkań robotniczych. W 1869 roku K. Scheibler wzniósł 5 identycznych jednopiętrowych budynków składających się ze 156 mieszkań jednoizbowych mających służyć 600-osobowej załodze. W 1875 roku przy zakładach Scheiblera powstaje osiedle robotnicze Księży Młyn, składające się z 18 identycznych budynków umieszczonych w trzech szeregach, z których dwa ograniczały aleję zamkniętą od południa gmachem przędzalni. Zastosowano tu znane osiowe założenie skierowane na fabrykę. Cały zespół stanowił odrębną, ogrodzoną całość. Było to zatem jedno z pierwszych osiedli grodzonych na terenie Polski. Równocześnie wzdłuż ulicy Piotrkowskiej powstawał ciąg handlowo-mieszkaniowy, przeznaczony dla zamożnych warstw. Za fasadą bogato zdobionych secesyjnych kamienic przypominających dekorację teatralną skrywały się stale chaotyczne przestrzenie produkcyjno-mieszkaniowe.