• Śladami Tiziano Terzaniego

• Felietony
  prof. Winieckiego

• Gospodarka
• Polityka
• Społeczeństwo

Chopin był pierwszym kompozytorem narodowym w dzisiejszym znaczeniu. O, szczęśliwe, bogate narody, które nie mają potrzeby tworzenia ‘sztuki narodowej’! (Wojciech Kilar).

Zawsze muzyka, w mniejszym czy większym stopniu, mniej czy bardziej intensywnie, naznaczona była swą geograficzną lokalnością, a przez to i etnicznością. Były więc szkoły niderlandzkie, byli klawesyniści francuscy, byli wirginaliści angielscy, byli klasycy wiedeńscy, we Francji byli trubadurzy i truwerzy, w Niemczech minnesingerzy, styl opery francuskiej o lepsze walczył ze stylem opery włoskiej w całej Europie. Były w historii wyodrębnione jakości estetyczne, sygnowane lokalnymi dookreśleniami – Camerata florencka, szkoły neapolitańska, rzymska, wenecka. Te wydobyte z historii lokalne i geograficznie dookreślone w swych nazwach zjawiska (a ich listę można by tu było obficie kontynuować) sytuowały się na mapie głównych obszarów wpływów, dzielących Europę w pionie jej mapy na żywioły germański i romański i w poziomie na brytyjski z tradycją celtycką i włoski z tradycją starogrecką. W tym ujęciu na kulturalnej mapie przedromantycznej Europy granica między jej Zachodem i Wschodem biegnie między Francją i Niemcami, granica między jej Południem i Północą meandrycznie przebiega przez Francję i Niemcy. Tu mamy dominium mainstreamu – czy tego chcemy czy nie – naszej europejskiej, a do początków XX wieku także i (w naszej wyobraźni doświadczeniach) świata.

Owe geograficzne dookreślenia historycznych szkół i zjawisk, pochodzących z krajów i miast, jeśli w jakikolwiek sposób odnoszą się do pojęcia stylu „narodowego”, to w sposób śladowy, marginalny i poza-ideowy. Bo dotyczą przede wszystkim tych kształtów artystycznych konwencji, które dominowały w smaku, guście i modzie pewnego lokalnego środowiska. Urodzony we Florencji Jean-Baptiste Lully nie był włoskim kompozytorem narodowym, bo stał się kompozytorem francuskim na dworze Ludwika XIV. Choć tak wielkie zasługi położył w sprawie uświetnienia baletu i opery francuskiej, nie stał się francuskim kompozytorem narodowym, bo nie narodowość go obchodziła, a splendor dworu, na którym służył, a który zapewniał mu sławę i dostatek.

Zjawisko „kompozytora narodowego” rodzi się więc w epoce romantyzmu. Mamy rewolucję francuską, mamy „Sturm und Drang” i mamy syndrom w sztuce, w tym w muzyce, szczególny. Oto bardziej, niż biegłość w opanowaniu konwencji epoki, tak często naznaczonej gustem i smakiem lokalnego ośrodka, zaczyna się liczyć i być doceniana indywidualność i osobność. Wtedy rodzi się mit geniusza, wieszcza, rządcy dusz. Jego twórczość promieniuje i zaraża, uskrzydla najpierw tych, którzy pragną iść jego śladem, wydobywając z jego twórczości to, co odrębne. Tak się tworzy „szkoła narodowa”, zjawisko połowy XIX wieku, mające swe liczne i różne kontynuacje w wieku XX. „Szkoła narodowa” – a więc nacjonalna, „rasowa”, stwarza niebezpieczeństwo ideowo-estetycznego getta. Wielu artystów w nie wpadło, wielu przecież w niezwyczajny sposób poszerzyło nam w XIX i XX wieku ową mapę muzyki Europy, „ukrzyżowaną” na planie przedromantycznego planu Północ – Południe i Wschód – Zachód (choć do dziś przecież, z wszelkimi modyfikacjami, jakoś w naszym myśleniu obecnego).

„W dzisiejszym znaczeniu” ani Bach i Mozart nie byli niemieckimi kompozytorami narodowymi, ani Monteverdi i nawet Paganini włoskimi, ani nawet Berlioz francuskim. No tak, w tej gromadzie romantyków, urodzonych w pierwszych dekadach XIX stulecia pierwszym jest Fryderyk Chopin. Oczywiście jest pytanie w tej sprawie o Schuberta, Schumanna, Brahmsa i odpowiedź nie wydaje się tu oczywista. Potem Wagner, jako problem. Ale Chopin, ten w przedziwny sposób na tle nie tylko swej epoki praktycznie ograniczony do fortepianu, tego instrumentu romantyczny „lirnik” i „bard” jest tu bez wątpienia pierwszy, a jako taki otwiera na myślenie o kulturze muzycznej (już dziś nie tylko) europejskiej nowe i zaskakujące perspektywy.

Romantyzm szopenowski, zrozpaczony, zatracony, cierpiętliwy, poddany mocom świata jak słomka na wichrze, przeobraża się w surowy klasycyzm. W dyscyplinę, w opanowanie materii, w wolę panowania. Jakże wzruszający i podniosły jest jego heroizm, widziany od tej strony, a jak deklamacyjny, retoryczny i kiepski, gdy się go ogląda od strony ‘patriotycznej’. (Witold Gombrowicz).

Andrzej Chłopecki, krytyk muzyczny, publicysta, Polskie Radio

[cytat z Wojciecha Kilara – „Chopinspira”, wyd. „Warszawska Jesień”; z Witolda Gombrowicza – Zeszyty literackie, nr 109]